Żaden z przepisów ustawy o VAT nie zabrania małżonkom prowadzenia działalności gospodarczej jako odrębnym, czynnym podatnikom VAT, dlatego też w praktyce często prowadzą oni osobno zupełnie różne firmy. Nie ma przy tym przeszkód, aby pomiędzy małżonkami prowadzącymi odrębne działalności istniała ustawowa wspólność majątkowa.

Jeśli pomiędzy małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa, to wszelkie transakcje jakie zawierane są pomiędzy małżonkami prowadzącymi odrębnie działalność gospodarczą i tak odbywają się w ramach ich wspólnego majątku. Zatem w przypadku gdy jeden z nich dokonuje dostawy towarów drugiemu, czy świadczy na jego rzecz usługę, to w zasadzie dokonuje sprzedaży własnego majątku, czy też świadczy usługę w ramach własnego majątku.

Wydaje się, że wszelkie transakcje dokonywane pomiędzy małżonkami odbywają się i tak w ramach ich wspólnego majątku. Tak wynika z cywilistycznych uregulowań dotyczących małżonków, pomiędzy którymi istnieje ustrój wspólnoty majątkowej. Jednak należy pamiętać, że jeżeli każdy z małżonków prowadzi działalność gospodarczą, to transakcje te mają miejsce w ramach tej działalności i w związku z tą działalnością. Zatem w podobnej sytuacji niezależnie od stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami, mamy do czynienia z dostawą towarów pomiędzy dwoma odrębnymi podatnikami VAT podlegającą opodatkowaniu na ogólnych zasadach.

Zatem w przypadku dostawy, o której mowa w powyżej przytoczonym przykładzie, żona powinna wystawić fakturę VAT na rzecz firmy męża i opodatkować tę transakcję tak jak każdą inną dostawę towaru.

Pamiętać należy, że w przypadku gdy towar został zakupiony w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, to małżonek, który dokonał zakupu, miał prawo do odliczenia podatku naliczonego. W związku z tym w momencie sprzedaży na rzecz firmy drugiego małżonka powinien wystawić fakturę VAT, ponieważ sprzedaż ma miejsce pomiędzy dwoma odrębnymi podmiotami w podatku VAT. Małżonek, który nabędzie towar, będzie również miał prawo do odliczenia podatku naliczonego z faktury na ogólnych zasadach.

Należy przy tym zwrócić uwagę na brzmienie art. 32 ustawy o VAT zabezpieczającego w pewien sposób interes budżetu, w sytuacji gdy transakcje dokonywane są pomiędzy podmiotami powiązanymi więzami rodzinnymi. Zgodnie bowiem z ww. przepisem, w przypadku gdy m.in. między nabywcą a dokonującym dostawy towarów lub usługodawcą istnieje powiązanie o charakterze rodzinnym (przy czym przez powiązania rodzinne rozumie się małżeństwo oraz pokrewieństwo lub powinowactwo do drugiego stopnia) oraz w przypadku gdy wynagrodzenie jest:

1) niższe od wartości rynkowej, a nabywca towarów lub usług nie ma pełnego prawa do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego;

2) niższe od wartości rynkowej, a dokonujący dostawy towarów lub usługodawca nie ma pełnego prawa do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego, a dostawa towarów lub świadczenie usług są zwolnione od podatku;

3) wyższe od wartości rynkowej, a dokonujący dostawy towarów lub usługodawca nie ma pełnego prawa do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego

- organ podatkowy określa wysokość obrotu na podstawie wartości rynkowej pomniejszonej o kwotę podatku, jeżeli okaże się, że związek ten miał wpływ na ustalenie wynagrodzenia z tytułu dostawy towarów lub świadczenia usług.

Likwidacja działalności przez jednego z małżonków pozostaje bez wpływu na rozliczenia podatku VAT przez drugiego małżonka. Małżonek likwidujący działalność gospodarczą musi wypełnić wszelkie obowiązki jakie w zakresie rozliczania podatku VAT nakłada na niego przepis art. 14 ustawy o VAT. Jednym z obowiązków podatnika likwidującego działalność gospodarczą jest sporządzenie spisu z natury i opodatkowanie towarów własnej produkcji oraz towarów, które po nabyciu nie zostały sprzedane, a przy nabyciu których podatnik odliczył podatek naliczony. Spis ten należy dołączyć do deklaracji podatkowej składanej za okres obejmujący dzień zaprzestania wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu.

Przepisy ustawy o VAT nie zabraniają, aby towary, które po nabyciu nie były przedmiotem dostawy, podatnik przekazał na potrzeby działalności prowadzonej przez drugiego z małżonków prowadzącego działalność gospodarczą. Przekazanie to jednak będzie traktowane jako odpłatna dostawa towarów, podlegająca opodatkowaniu na ogólnych zasadach.

Również i w tym przypadku podatnik likwidujący działalność i przekazujący małżonkowi towary należące do jego firmy powinien pamiętać o odpowiednim ustaleniu ceny sprzedawanych żonie towarów, po to aby uniknąć zarzutu, iż powiązania rodzinne miały jakikolwiek wpływ na tę cenę.

Należy zatem podkreślić, że dla małżonka likwidującego działalność gospodarczą bez znaczenia pozostaje to, czy towary przed likwidacją zostaną sprzedane drugiemu małżonkowi, czy też zupełnie odrębnemu podmiotowi.

Przepisy ustawy o VAT nie zawierają żadnych ograniczeń co do przekazania pomiędzy małżonkami całego przedsiębiorstwa.

Pamiętać należy, że na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT transakcja zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części nie stanowi przedmiotu opodatkowania podatkiem VAT.

Warto dodać, że przez zbycie należy rozumieć zarówno przekazanie odpłatne, jak i nieodpłatne. W związku z tym nawet wówczas, gdy małżonkowie przekazują pomiędzy sobą nieodpłatnie całe przedsiębiorstwo, nie wystąpi obowiązek podatkowy w podatku VAT.

W sytuacji gdy przedmiotem transakcji jest całe przedsiębiorstwo podatnik nie ma wyboru: opodatkować tę transakcję, czy też wyłączyć ją z opodatkowania na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT. Jeśli bowiem następuje sprzedaż (przekazanie) całego przedsiębiorstwa, to nawet jeśli osobno będą fakturowane poszczególne jego części, lecz z całości dokumentów wynikać będzie co innego - organ podatkowy zakwestionuje prawidłowość opodatkowania i wyłączy tę transakcję poza zakres ustawy o VAT.